„Gross przeorał naszą świadomość”

- To jest straszna agresja na nasze dobre samopoczucie, na poczucie, ze jesteśmy niewinni i nie mamy się czego wstydzić. Ale możemy być dumni ze sprawiedliwych dopiero wtedy, gdy potępimy zbrodniarzy - tak Agnieszka Holland oceniła wkład książek Jana Tomasza Grossa o polskim udziale w Holokauście w świadomość historyczną Polaków.

Według Agnieszki Holland, której ostatni film „Ukryci” opowiada o Polaku ukrywającym Żydów w lwowskich kanałach, książki Jana Tomasza Grossa pomogły Polakom lepiej zrozumieć własną historię, zwłaszcza te najbardziej bolesne i niewygodne fragmenty.

- Po „Sąsiadach” była ogromna dyskusja i całkowity odrzut tych faktów. Ale dzięki odwadze Grossa Polacy przeszli ogromną drogę. Jestem dumna z Polaków i ich odwagi moralnej, żeby konfrontować się z tą ciemną, bolesną i zaskakującą przeszłością – przyznała reżyserka.

"To jest straszna agresja na nasze dobre samopoczucie"

Jak dodała, ta konfrontacja była „strasznie trudna” i rozumie ludzi, którzy odrzucają wizję historii, w której Polacy byli nie tylko bohaterami i ofiarami, ale i katami. - To jest straszna agresja na nasze dobre samopoczucie, na poczucie, że jesteśmy niewinni i nie mamy się czego wstydzić. Ale możemy być dumni ze sprawiedliwych dopiero wtedy, gdy potępimy zbrodniarzy – oceniła.

Pytana o zarzuty, że Gross w swoich książkach przerysowuje rzeczywistość, przez co wielu ludzi odrzuca nawet udokumentowane fakty, Holland odparła: - Gross przeorał naszą świadomość. Jego pewna brutalność czy wyrazistość, to, że nie relatywizuje niczego, powoduje, że słuchamy tego, nawet przez oburzenie. Pies z kulawą nogą by nie wiedział o Jedwabnem, gdyby nie te książki Grossa. Przecież o tym mówiło się wcześniej, były artykuły, był dokument, ale dopiero ta książka obudziła nasze sumienie i potrzebę zmierzenia się z tym, czasem negatywnie – dodała.

"Nie był to margines, tylko dość powszechna postawa"

Według reżyserki jednak w przyjmowaniu prawdy o polskim udziale w Holokauście widać „ogromny postęp”. - Teraz dyskutuje się na temat proporcji, nie faktów – przypomniała. Według Holland udział polskich „sąsiadów” w prześladowaniach Żydów był większy, niż chcą tego krytycy Grossa.

- Nie był to margines, tylko dość powszechna postawa, a świadczy o tym powojenne milczenie na ten temat i odrzucenie sprawiedliwych. Ci, co ratowali Żydów, musieli się ukrywać albo uciekać przed ostracyzmem sąsiadów. Uważano, że naruszyli zmowę wspólnoty, albo robili to dla pieniędzy, albo im zazdroszczono. Następowała reakcja psychologiczna, że skoro my nie byliśmy wspaniali, to ci wspaniali są dla nas wyrzutem sumienia i ich nie lubimy – wyjaśniła.

"Zaczynamy szanować sprawiedliwych w Gomorze"

Przykładem tego, według reżyserki, były powojenne losy Ireny Sendlerowej – Polki, która podczas wojny ratowała żydowskie dzieci, a następnie została zapomniana. - Świadczy to o tym, ze ci, których teraz wyciąga się jako kontrargument dla Grossa, nie byli uznawani za bohaterów. Teraz się to zmienia, również pod wpływem tych książek. Zaczynamy szanować sprawiedliwych w Gomorze. Długo ta sprawa została wypchnięta z naszej świadomości jako bolesna, nie nasza i niedobra, powoli zaczynamy się z nią mierzyć, także dzięki Grossowi – dodała.

Holland odrzuca też argument, że książki o polskim udziale w Holokauście szkalują naród, który też w czasie wojny cierpiał. - Tak naprawdę odgrywa to zupełnie inną rolę. Znam środowiska amerykańskie i francuskie, gdzie krytyka polskiego antysemityzmu była mocna, ale gesty Aleksandra Kwaśniewskiego i Lecha Kaczyńskiego, który wykazywał w tej sprawie niebywałą wrażliwość, to, że istnieje nowatorskie środowisko historyków, którzy zajmują się Zagładą i nie pudrują naszych przewinień, to budzi ogromny szacunek. To pokazuje, że Polaków stać na moralną odwagę – podsumowała.

kaw/tr/k