Raporty » Demokracja zza dymu papierosów

Okrągły Stół – prolog

Obrady Okrągłego Stołu, które rozpoczęły się 6 lutego 1989 roku, poprzedziła polityczna i społeczna burza. Pomysł pojawił się już latem 1988 roku. Ale przez kilka miesięcy trwały negocjacje kto i co ma być przy stole ustalane. Wśród ekipy rządzącej ciągle znaczący głos mieli zwolennicy "twardej ręki", sceptyczny jeśli chodzi o rozmowy z opozycją był m.in. Czesław Kiszczak, a ówczesny rzecznik rządu Jerzy Urban jeszcze w lipcu 1988 mówił, że "Ruch Solidarność trwale należy do przeszłości". Kompromisu z władzą nie chcieli natomiast działacze Solidarności skupieni wokół Andrzeja Gwiazdy.

16 września w ośrodku MSW w Magdalence odbyło się pierwsze spotkanie organizacyjne przedstawicieli władz i opozycji. Ci drudzy domagali się jasnej deklaracji od strony rządowej: zalegalizujcie Solidarność. Władza nie chciała ustąpić. Mimo to, blisko sto osób ze środowisk opozycyjnych przygotowywało się do podjęcia rozmów przy Okrągłym Stole. Mebel, wykonany przez fabrykę mebli w Henrykowie, ustawiono 25 października w pałacu Polskiej Akademii Nauk w Jabłonnie. Termin rozpoczęcia obrad zaplanowano na następny dzień. Ale 26 października przy stole nikt nie usiadł, bo peerelowskie władze zgłosiły zastrzeżenia co do udziału niektórych działaczy opozycyjnych w obradach, m.in. Jacka Kuronia.

"TRYBUNA LUDU" RELACJA Z OBRAD
DZIEŃ PO DNIU

Do drugiego spotkania zespołów roboczych (pod przewodnictwem Czesława Kiszczaka i Lecha Wałęsy) doszło trzy miesiące później – 27 stycznia 1989 roku w Magdalence. Tym razem szczegóły dotyczące terminu i składu uczestników Okrągłego Stołu udało się ustalić. W obradach miało wziąć udział 58 osób: 26 z opozycji, 29 ze strony peerelowskiej władzy i trzech obserwatorów kościelnych.

Obrady

Obrady zainaugurowano 6 lutego. Przy stole, tym razem ustawionym w Sali Kolumnowej Pałacu Namiestnikowskiego przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, spotkano się jednak zaledwie dwa razy: rozpoczęto i zakończono przy nim rozmowy. Właściwe obrady toczyły się w trzech głównych zespołach, nazwanych "stolikami": ds. gospodarki i polityki społecznej, reform politycznych i pluralizmu związkowego oraz licznych "podstolikach". Wokół stołu obradowały w sumie 452 osoby.

"ŻYCIE WARSZAWY", LUTY 1989
DZIEŃ PO DNIU

Kryzysy pojawiające się w obradach próbowano łagodzić poprzez nieoficjalne rozmowy w Magdalence. To tam, w gęstym papierosowym dymie, ważyły się losy nowej polskiej demokracji. Ustalono nową ordynację wyborczą. Władze peerelowskie zgodziły się na całkowicie wolne wybory do Senatu, pod warunkiem, że prezydent będzie miał silną pozycję w państwie. Kandydatem PZPR na to stanowisko był gen. Jaruzelski.

Obrady zakończyły się 5 kwietnia 1989 roku. Oprócz utworzenia drugiej izby parlamentu ustalono, że podział mandatów w Sejmie będzie wyglądał następująco: 65 proc. miejsc dla strony rządowej i 35 proc. miejsc dla bezpartyjnych kandydatów. Prezydent PRL miał być wybierany na 6-letnią kadencję przez Zgromadzenie Narodowe. Ustalenia dotyczyły też zmiany prawa o stowarzyszeniach, umożliwiające rejestrację Solidarności, dostęp opozycji do mediów (m.in. reaktywację Tygodnika "Solidarność"). W końcowym przemówieniu Lech Wałęsa wyraził opinię, że legalizacja Solidarności, NZS i Solidarności RI to minimum dla wkroczenia na drogę przemian demokratycznych.

Wśród najważniejszych postulatów opozycji odrzuconych przez władze znalazły się: zmiana w kodeksie karnym przepisów, które wcześniej umożliwiały represje polityczne, rehabilitacja prześladowanych za działalność opozycyjną w latach 80, zniesienie kary śmierci, zwrot majątków rozwiązanym stowarzyszeniom i zmiana przepisów ustawy o zgromadzeniach.







Okrągły Stół – epilog

Pierwsze częściowo wolne w powojennej Polsce wybory parlamentarne (do których doszło 4 i 18 czerwca 1989 roku) okazały się wielkim sukcesem opozycji. 35 proc. mandatów poselskich i 99 proc. mandatów senatorskich przypadło w udziale Komitetowi Obywatelskiemu Solidarność. Osiągnięcie wyborcze opozycji zachwiało coraz bardziej słabnącym systemem politycznym w Polsce. Przewodnia rola PZPR się skończyła, a koalicyjni sojusznicy partii, SD i ZSL, wypowiedzieli jej posłuszeństwo. We wrześniu powstał pierwszy niekomunistyczny rząd, na czele którego stanął Tadeusz Mazowiecki.

Sam mebel, przy którym toczyły się obrady, trafił do magazynów. Dopiero po 15 latach, w sierpniu 2004 roku, znów stanął w Pałacu. Już co prawda nie w Sali Kolumnowej, ale w jednej z bocznych, gdzie udostępniono go zwiedzającym. Stół to duma państwowych zakładów meblarskich w Henrykowie (dziś spółka działa jako Fabryka Mebli Artystycznych), które na swoim koncie mają jeszcze między innymi wykonanie tronu papieskiego dla Jana Pawła II i odtworzenie laski marszałkowskiej, która... pękła za czasów Wiesława Chrzanowskiego.

Co zrobił Stół?

Walka o wartość i znaczenie Okrągłego Stołu rozpoczęła się jeszcze zanim doszło do obrad. W jednym i drugim obozie (opozycji i władzy) ścierały się dwa pomysły - szukanie kompromisu i nie układanie się z "wrogiem". Po 20 latach od tamtych wydarzeń Okrągły Stół, który z założenia miał jednoczyć, nadal dzieli - historyków i polskich obywateli. - Zmiana systemu dokonała się w sposób bezkrwawy i to jest największa wartość Okrągłego Stołu, bez względu na oceny jak dużo udało się uzyskać - twierdzi historyk Andrzej Garlicki. Ale czy scenariusz "krwawy" był w ogóle prawdopodobny w sytuacji, gdy polska władza straciła silne wsparcie Kremla?

W to wątpi inny historyk Antoni Dudek, który wskazuje, że w żadnym europejskim kraju nie doszło wówczas do "jatki". - Okrągły Stół był jednym z ważnych etapów na drodze Polski od dyktatury komunistycznej do demokracji. Ale na pewno nie był etapem najważniejszym - zastrzega. - Kontrakt był w zasadzie korzystny dla obu stron - ocenia z kolei Andrzej Paczkowski. Według profesora więcej powodów do zadowolenia mimo wszystko miała Solidarność "bo zyskała dużo więcej niż oczekiwała". A jak Wy oceniacie wydarzenia z 1989 roku?




Łukasz Orłowski
na podstawie materiałów Działu Dokumentacji i Analiz TVN24


Od niedzieli 1.02 w TVN rusza akcja "Nasze 20-lecie", czyli cykl programów, które przypomną Polakom Okrągły Stół

Od niedzieli do czwartku o godzinie 18:15 można będzie zobaczyć natomiast program Jacka Stawiskiego "Nasze 20-lecie", a w nim archiwalną prasę, nagrania z RWE, wypowiedzi uczestników obrad i historyków.

W środę 5.02 o godzinie 21 specjalne wydanie "Magazynu 24 godziny" z głównymi bohaterami obrad.